CUỘC CÔNG KÍCH THIÊN CHÚA GIÁO (1730-1774)

Vào năm 1767, Friedrich Đại đế nói: "Các lâu đài [của thói mê tín dị đoan] bị phá hủy tan tành bình địa," và "các quốc gia sẽ viết trong biên niên sử của họ rằng Voltaire là người khởi xướng cuộc cách mạng vốn đang diễn ra, ở thế kỷ XVIII, trong tinh thần con người. "Yekaterina II của Nga và Gustav III của Thụy Điển góp tiếng trong sự xưng tụng này; và mặc dù Hoàng đế Joseph II không thể tuyên bố công khai như vậy, nhưng rõ ràng tinh thần trong những cải cách của ông là mượn từ các philosophe. Những người ngưỡng mộ Voltaire đã lên nắm quyền tại các thành phố Công giáo như Milano, Parma, Napoli, và ngay cả Madrid. Grimm tóm tắt tình hình của năm 1767: "Tôi thật vui khi ghi nhận rằng một nền cộng hòa bao la của những tinh thần có học thức đang được hình thành ở châu Âu. Cuộc khai sáng đang lan tỏa về mọi phía."

**

Chính các triết gia và nhà thần học, chứ không phải các chiến binh và nhà ngoại giao, là những người tham gia trận chiến quyết định này của thế kỷ XVIII, và chúng ta đã rất hợp lý khi gọi giai đoạn đó là Thời đại Voltaire. "Các triết gia của nhiều nước khác nhau," Condorcet nói, "trong những trầm tư của họ, hướng tới toàn bộ lợi ích của nhân loại,... đã hình thành một đội hình vững chắc và hợp nhất chống lại mọi hình thái của sai lầm và mọi chủng loại của nền chuyên chế." Nó không hề là một đội ngũ thống nhất; chúng ta sẽ thấy Rousseau rời khỏi hàng ngũ, và Kant cố gắng hòa giải triết học với tôn giáo. Nhưng nó thực sự là một cuộc đấu tranh giành giật linh hồn của con người, và các kết quả còn mãi với chúng ta ngày nay.