THAM VỌNG ĐẶC THÙ CỦA KHOA HỌC
LÀ PHÁT HIỆN RA MỘT CẤU TRÚC ẨN KHUẤT
(1926)

Tác giả: Wilhelm Reyer
Người dịch: Nguyễn Văn Khoa

*

Nghiên cứu khoa học không bao giờ được phép tự thoả mãn với việc xác lập đơn thuần những sự kiện... Sự xác lập bằng phép quy nạp, rằng cửa sông luôn luôn thấp hơn thượng nguồn, là vô nghĩa: bởi vì trong quan hệ của dòng chảy với định luật hấp dẫn, chúng ta thấy rằng nó nhất thiết phải như vậy. Ngược lại, không có gì là điên rồ khi ta tìm hiểu, bằng phép quy nạp, xem dòng điện có từ hóa chất sắt hay không: bởi vì quan hệ này nằm ngoài tầm mắt của chúng ta... Như vậy, phương pháp quy nạp không đưa ta vào tận tâm điểm của khoa học để truy tìm tri thức; nó chỉ là một phương tiện trong trường hợp khoa học thoái thác sứ mệnh cá biệt của mình là làm sáng tỏ mọi việc. Khi mất đi sức mạnh của trực giác, khoa học sẽ lấy những xác lập sự kiện đơn thuần làm chiếc nạng thay thế. Những phát hiện quy nạp chỉ chứng thực một sự thiếu hụt tri thức khoa học, và thứ chủ nghĩa kinh nghiệm tầm thường – cái vốn xem phép quy nạp là phương tiện đích thực để tiếp thu tri thức khoa học – là bất cập so với bản chất của khoa học. Như nó nhìn thấy, xác lập sự kiện là tất cả nhiệm vụ của khoa học. Nhưng lý thuyết của nó không cho phép chúng ta phân biệt cái ngẫu nhiên với cái tất yếu... Phương pháp quy nạp là rất quan trọng ở bất cứ nơi nào tri thức dẫm chân tại chỗ, nơi nào chúng ta không nhìn rõ được. Khi nào khoa học phải từ bỏ sự nhận biết các cấu trúc, thì nó nấp đằng sau sự tích lũy những xác lập sự kiện được sắp xếp theo ý nghĩa. Nói cách khác, phép quy nạp sẽ tự nhập cuộc, nếu chúng ta không thể làm sáng tỏ mọi việc. Nhưng nhà nghiên cứu nhìn thấy, trong những sự kiện mà anh đề xuất cho phép quy nạp, những ý tưởng có cấu trúc, dù cho anh ta không thể làm sáng tỏ chúng đi nữa. Và ngay cả những ý tưởng tổng quát cũng ẩn chứa những ý tưởng thiết yếu mà khoa học cần phải triển khai và hệ thống hóa.

Wilhelm Reyer,
Einführung in die Phänomenologie,
(Hamburg, Felix Meiner, 1926, tr. 48-49, 393)