Ý NGHĨA SINH HỌC
CỦA
QUY TẮC TIẾT KIỆM
(1966)

Tác giả: Ernst Mach *
Bản tiếng Pháp: Marcel Dufour
Người dịch: Nguyễn Văn Khoa

*

Sau khi đã loại bỏ hết các mâu thuẫn, sự điều chỉnh tư tưởng của ta sao cho chúng phù hợp với nhau vẫn chưa phải là công đoạn cuối. Bất kỳ một chút phân tán chú ý nào, bất kỳ một sự quá tải trí nhớ nào, đều sẽ được chúng ta cảm nhận với sự khó chịu, ngay cả khi không còn chút mâu thuẫn nào nữa. Mỗi khi ta nhận ra rằng có một cái gì đó chưa biết và mới mẻ nhưng lại là sự kết hợp của những điều đã biết trước đây; mỗi khi ta phát hiện ra rằng có những thứ tưởng chừng như khác loại thực ra lại thuộc về cùng một loại; mỗi khi ta giảm bớt số lượng ý tưởng hướng dẫn cần thiết cho việc nghiên cứu[1]; mỗi khi ta sắp xếp những ý tưởng chỉ đạo này thành một nhóm hữu cơ, theo nguyên lý thường trực và có đủ khác biệt, chúng ta sẽ cảm thấy trong lòng nhẹ nhõm, sung sướng. Như vậy, sự sắp xếp hài hòa, hữu cơ tư tưởng một cách «kinh tế» mà chúng ta cảm nhận như một nhu cầu sinh học, vượt xa những gì mà sự vắng mặt của các mâu thuẫn đòi hỏi về mặt lô-gic học..

Hệ thống của K. Ptolemeios* không chứa đựng những mâu thuẫn; mọi chi tiết của nó đều hoàn toàn tương thích với nhau. Nhưng ở đây chúng ta có một trái đất đứng yên, với một thiên cầu bao gồm các ngôi sao cố định quay như một tổng thể, và với những chuyển động riêng lẻ của Mặt Trời, Mặt Trăng và các hành tinh[2]. Trong hệ thống của N. Kopernicus*, cũng như trong hệ thống của các tiền bối xa xưa của ông, mọi chuyển động đều được quy giản* thành chuyển động quay và chuyển động quanh một trục.

Không có một mâu thuẫn nào trong ba định luật của J. Kepler* cả, nhưng thật là dễ chịu hơn biết bao, khi ta có thể quy giản được chúng* về định luật lực hấp dẫn duy nhất của I. Newton*, cái định luật đồng thời bao hàm, từ một quan điểm duy nhất, sự rơi của các vật thể xuống bề mặt Trái Đất, của các hiện tượng đạn đạo, của thủy triều, v. v...

Ta đạt tới lý tưởng về sự thích ứng hữu cơ và kinh tế cho các phán đoán tương thích với một chủ đề, khi chúng ta đã thành công trong việc tìm ra số lượng phán đoán đơn giản và độc lập tối thiểu mà mọi phán đoán khác đều là các chuỗi lô-gic, nghĩa là mọi phán đoán khác đều có thể được suy ra từ đấy. Hình học Eukleidēs* là ví dụ về một hệ thống phán đoán được sắp xếp kiểu này. Những phán đoán được suy ra theo cách này ban đầu có thể được tìm thấy bằng một con đường khác; đây thậm chí còn là trường hợp thông thường. Lúc bấy giờ, sự suy diễn có thể được sử dụng, hoặc để đưa ra một phán đoán dễ hiểu bằng cách dùng những phán đoán đơn giản và quen thuộc hơn, nghĩa là để giải thích nó, hoặc để thiết lập nó một cách không thể tranh cãi bằng một phán đoán đơn giản hơn mà không ai có thể nghi ngờ, nghĩa là để chứng minh nó. Nếu phán đoán được suy ra như vậy trước đây chưa hề được biết tới, nếu nó được tìm thấy lần đầu tiên bằng sự suy diễn, thì nó là hiện thân của một khám phá được thực hiện bằng phương pháp diễn dịch vậy.

Ernst Mach,
La Connaissance et l’Erreur,
Paris, Flammarion, 1908, tr. 188-192.